Στις 23 Ιουνίου 1996 έσβησε ο Ανδρέας Παπανδρέου, ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ και πρωθυπουργός που σημάδεψε ανεξίτηλα τη σύγχρονη Ελλάδα. Τριάντα χρόνια αργότερα, το κόμμα που γέννησε επιστρέφει στη γενέτειρα της οικογένειας, το Καλέντζι Αχαΐας, για μια επετειακή εκδήλωση την Τετάρτη 24 Ιουνίου, με ομιλητές τον πρώην πρωθυπουργό και βουλευτή Αχαΐας Γιώργο Παπανδρέου, τον πρώην υπουργό Κώστα Σκανδαλίδη και, κλείνοντας, τον πρόεδρο Νίκο Ανδρουλάκη. Ο τίτλος που επέλεξε η Χαριλάου Τρικούπη — «Ο Ανδρέας εμπνέει τους αγώνες της γενιάς μας» — δεν είναι τυχαίος: αποτυπώνει την ανάγκη ενός κόμματος να ξαναβρεί νόημα στρεφόμενο στις ρίζες του.
Γιατί πίσω από την επέτειο κρύβεται μια ευρύτερη αλήθεια. Το ΠΑΣΟΚ του 2026 δεν είναι το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα. Από τον θάνατο του ιδρυτή του και έπειτα, το κόμμα άλλαξε επανειλημμένα φυσιογνωμία· πέρασε από τον θρίαμβο στην κατάρρευση και από την κατάρρευση στην επίπονη ανασύνταξη. Σήμερα κρατά σταθερά ένα βαρύ όνομα και μια πλούσια πολιτική κληρονομιά — αλλά δείχνει, υπό την πίεση των εξελίξεων, να αναζητά εκ νέου την πολιτική του πυξίδα.
Ο άνθρωπος που άλλαξε την Ελλάδα
Όταν ίδρυσε το ΠΑΣΟΚ, τον Σεπτέμβριο του 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν δημιούργησε απλώς ένα κόμμα· δημιούργησε ένα κίνημα. Το τρίπτυχο «Εθνική Ανεξαρτησία – Λαϊκή Κυριαρχία – Κοινωνική Απελευθέρωση» και το σύνθημα της «Αλλαγής» εξέφρασαν μια ολόκληρη γενιά που έβγαινε από τη δικτατορία και ζητούσε συμμετοχή, δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια.
Η νίκη του 1981 ήταν τομή. Ο χαρισματικός, παλλαϊκός ηγέτης που μιλούσε στις πλατείες με τη γλώσσα του «μη προνομιούχου Έλληνα» έφερε θεσμικές αλλαγές που άντεξαν στον χρόνο: το Εθνικό Σύστημα Υγείας, την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, τον πολιτικό γάμο, την επέκταση του κοινωνικού κράτους, μια πιο αυτόνομη εξωτερική πολιτική. Αυτή ήταν η φυσιογνωμία του «Ανδρεϊκού» ΠΑΣΟΚ: ένα κόμμα ταυτισμένο με ένα πρόσωπο, με ένα έντονο λαϊκό αίσθημα και μια ικανότητα να μετατρέπει τη συγκίνηση σε πολιτική δύναμη.
Από την «Αλλαγή» στον «εκσυγχρονισμό»
Η πρώτη μεγάλη μεταμόρφωση ήρθε σχεδόν ταυτόχρονα με τον θάνατό του. Τον Ιανουάριο του 1996, βαριά άρρωστος, ο Ανδρέας παραιτήθηκε από την πρωθυπουργία και τη σκυτάλη πήρε ο Κώστας Σημίτης. Ο «εκσυγχρονισμός» που ακολούθησε ήταν μια συνειδητή στροφή: λιγότερο παλλαϊκός λόγος, περισσότερη τεχνοκρατία· στόχος-ορόσημο η ένταξη στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση και η υιοθέτηση του ευρώ.
Για ένα μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος, η μετάβαση αυτή ισοδυναμούσε με ωρίμανση και ευρωπαϊκό βηματισμό. Για ένα άλλο, σήμαινε ότι το κόμμα απομακρυνόταν από το συναισθηματικό και κοινωνικό του DNA. Ανεξάρτητα από την αποτίμηση, το συμπέρασμα είναι κοινό: μετά τον Ανδρέα, το ΠΑΣΟΚ έπαψε να είναι το κόμμα ενός προσώπου και αναζήτησε νέα ταυτότητα. Η αναζήτηση αυτή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ οριστικά.
Ο θρίαμβος του 2009 και η κατάρρευση
Η τελευταία μεγάλη στιγμή ισχύος ήρθε το 2009: με ηγέτη τον Γιώργο Παπανδρέου, το ΠΑΣΟΚ άγγιξε το 43,9% και επέστρεψε στην εξουσία. Λίγους μήνες αργότερα, η χώρα έμπαινε στη δίνη της δημοσιονομικής κρίσης και των Μνημονίων. Το πολιτικό κόστος υπήρξε συντριπτικό.
Από το 43,9% του 2009, το κόμμα κατρακύλησε σε μονοψήφια και χαμηλά διψήφια ποσοστά μέσα σε τρία χρόνια — γύρω στο 13% τον Μάιο και 12% τον Ιούνιο του 2012. Η ταύτιση με τη λιτότητα, η απώλεια της εμπιστοσύνης της βάσης και η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στον ίδιο χώρο οδήγησαν σε μια από τις ταχύτερες καθιζήσεις κυβερνητικού κόμματος στην ευρωπαϊκή ιστορία. Το «βαρύ όνομα» είχε πια να σηκώσει και ένα βαρύ φορτίο.
Χρόνια ανασύνταξης: από τον Βενιζέλο στη Φώφη Γεννηματά
Ακολούθησε μια μακρά περίοδος επιβίωσης και ανασυγκρότησης. Υπό τον Ευάγγελο Βενιζέλο και έπειτα τη Φώφη Γεννηματά, το κόμμα πάλεψε να κρατήσει την παρουσία του· το 2017 γεννήθηκε το Κίνημα Αλλαγής ως ευρύτερη συμπαράταξη της κεντροαριστεράς. Ο αιφνίδιος θάνατος της Φώφης Γεννηματά, το φθινόπωρο του 2021, άνοιξε τον δρόμο για την εκλογή του Νίκου Ανδρουλάκη στην ηγεσία τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς.
Επί Ανδρουλάκη, το ΠΑΣΟΚ-Κίνημα Αλλαγής σταθεροποιήθηκε ως τρίτη δύναμη και ανέκτησε μέρος της αυτοπεποίθησής του. Όμως το ερώτημα της ταυτότητας — σοσιαλδημοκρατία, κεντροαριστερά, «υπεύθυνη αντιπολίτευση» ή πόλος ανατροπής; — παρέμεινε ανοιχτό.
Το σήμερα: πίεση από παντού
Στο 2026, αυτό ακριβώς το ερώτημα γίνεται κρίσιμο. Οι πρόσφατες δημοσκοπήσεις καταγράφουν το κόμμα χαμηλότερα από τις προσδοκίες της ηγεσίας, ενώ ο χώρος της αντιπολίτευσης αναδιατάσσεται βίαια: από τη μία η νέα Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη (ΕΛΑΣ) του Αλέξη Τσίπρα, από την άλλη η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» της Μαρίας Καρυστιανού διεκδικούν μερίδια από την ίδια δεξαμενή. Το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται σε ανοιχτή μάχη για τη δεύτερη θέση.
Η πίεση έχει και εσωκομματική όψη. Η δημοσκοπική στασιμότητα έχει επαναφέρει στη Χαριλάου Τρικούπη συζητήσεις για την ηγεσία και τις προοπτικές της, ενώ τον Μάιο του 2026 η αποχώρηση του πρώην υπουργού και βουλευτή Χάρη Καστανίδη λειτούργησε ως υπενθύμιση των εσωτερικών εντάσεων. Παρά τις προσπάθειες του προέδρου να χαράξει «διμέτωπο» απέναντι σε κυβέρνηση και ΕΛΑΣ, το αφήγημα δυσκολεύεται να αποκτήσει καθαρό περίγραμμα.
Δεν είναι τυχαίο ότι, σχολιάζοντας την επετειακή εκδήλωση, αναλυτές παρατήρησαν με ειρωνεία πως ο ίδιος ο Αλέξης Τσίπρας φάνηκε πρόσφατα να «δανείζεται» ύφος και σύμβολα από τον Ανδρέα. Όταν αμφισβητείται ποιος είναι ο πραγματικός κληρονόμος μιας παράδοσης, αυτό από μόνο του δείχνει πόσο ισχυρό παραμένει το αποτύπωμα του ιδρυτή — και πόσο ρευστή είναι η ταυτότητα όσων το διεκδικούν.
Βαριά κληρονομιά, ζητούμενη πυξίδα
Τριάντα χρόνια μετά, η παρακαταθήκη του Ανδρέα Παπανδρέου παραμένει ζωντανή στη συλλογική μνήμη: το ΕΣΥ, η ιδέα της κοινωνικής δικαιοσύνης, η αξίωση μιας Ελλάδας με αυτοπεποίθηση στη διεθνή σκηνή. Αυτή είναι η πλούσια κληρονομιά που το σημερινό ΠΑΣΟΚ κουβαλά και επικαλείται.
Το διακύβευμα, όμως, δεν είναι η μνήμη· είναι η πυξίδα. Το βαρύ όνομα εξασφαλίζει αναγνωρισιμότητα, όχι αυτομάτως πολιτική κατεύθυνση. Η πρόκληση για το κόμμα της Χαριλάου Τρικούπη είναι να μετατρέψει την επέτειο από τελετή μνήμης σε αφετηρία αυτοπροσδιορισμού — να απαντήσει, με όρους 2026, στο ερώτημα που ο ίδιος ο Ανδρέας απαντούσε με μια λέξη: «Αλλαγή». Η διαφορά είναι ότι σήμερα τη λέξη πρέπει να τη γεμίσει εκ νέου με περιεχόμενο. Διαφορετικά, το μόνο που θα του απομένει θα είναι το όνομα. https://thracenews.gr/trianta-chronia-choris-ton-andrea-to-vary-onoma-kai-i-chameni-pyxida/
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου