Γιώργος Μπαμπινιώτης: Ποιο είναι το σωστό τελικά... Θεοφάνεια ή Θεοφάνια;

Καθώς πλησιάζει ο εορτασμός των Φώτων, επανέρχεται κάθε χρόνο το γνώριμο γλωσσικό ερώτημα: γράφονται σωστά τα Θεοφάνια ή τα Θεοφάνεια;

Την απάντηση είχε δώσει ο καθηγητής Γλωσσολογίας και πρώην πρύτανης του ΕΚΠΑ, Γιώργος Μπαμπινιώτης, με σχετική ανάρτησή του το 2023, αποσαφηνίζοντας τη χρήση και τη σημασία των δύο γραφών.

Η προτιμώμενη γραφή για τη χριστιανική εορτή

Όπως εξηγεί ο κ. Μπαμπινιώτης, για τη χριστιανική εορτή της Βάπτισης του Χριστού προτιμάται η γραφή «Θεοφάνια» με γιώτα. Η λέξη χρησιμοποιείται σε ουδέτερο πληθυντικό, όπως και άλλες ονομασίες εορτών της αρχαιότητας και της εκκλησιαστικής παράδοσης.

Η λέξη «Θεοφάνια» αρχικά δήλωνε τη Γέννηση του Χριστού, η οποία στην αρχαία Εκκλησία εορταζόταν μαζί με τη Βάπτιση στις 6 Ιανουαρίου. Αργότερα, τον 4ο αιώνα, οι δύο εορτές διαχωρίστηκαν και η Γέννηση μεταφέρθηκε στις 25 Δεκεμβρίου, ενώ ο όρος «Θεοφάνια» καθιερώθηκε για τη Βάπτιση του Χριστού, όταν φανερώθηκε ο Θεός με τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας.

Γιατί δεν είναι λάθος και το «Θεοφάνεια»

Παράλληλα, ο κ. Μπαμπινιώτης διευκρινίζει ότι η γραφή «Θεοφάνεια» με «ει» δεν θεωρείται λανθασμένη. Αντιθέτως, αποδίδει περισσότερο την έννοια της πράξης ή της ιδιότητας της θείας φανέρωσης, καθώς προέρχεται από το επίθετο θεοφανής, όπως αντίστοιχα διαφανής – διαφάνεια.

Ωστόσο, όταν πρόκειται για ονομασία εορτής σε ουδέτερο γένος, θεωρείται γλωσσικά προτιμότερη η κατάληξη -ια, κατά το πρότυπο λέξεων όπως τα Πύθια, τα Ίσθμια, τα Επιφάνια.

Το συμπέρασμα

Συνοψίζοντας, και οι δύο γραφές είναι γλωσσικά αποδεκτές, όμως για τη χριστιανική εορτή των Φώτων η προτιμώμενη και καθιερωμένη χρήση είναι:

τα Θεοφάνια

Μια λεπτομέρεια της γλώσσας που κάθε χρόνο έρχεται να θυμίσει πως η ελληνική γλωσσική παράδοση κρύβει ιστορία, ακρίβεια και βάθος πίσω από κάθε λέξη.

Η ανάρτησή του:
«Θεοφάνια, τα ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ Ως εκκλησιαστική εορτή η λ. αρχικά δήλωσε τη Γέννηση του Χριστού, η οποία στην αρχαία Εκκλησία εορταζόταν μαζί με τη Βάπτιση (6 Ιανουαρίου), πβ. Βασιλ. Εἰς τὴν Ἱερὰν Γέννησιν τοῦ Χριστοῦ, 31. 1473. 3-5: ὄνομα θώμεθα τῇ ἑορτῇ ἡμῶν Θεοφάνεια· ἑορτάσωμεν τὰ σωτήρια τοῦ κόσμου, τὴν γενέθλιον ἡμέραν τῆς ἀνθρωπότητος).
Tον 4ο αι. οι δύο γιορτές χωρίστηκαν και η Γέννηση μεταφέρθηκε στις 25 Δεκεμβρίου, οπότε η λ. Θεοφάνια χρησιμοποιήθηκε για τη Βάπτιση τού Χριστού (και την αντίστοιχη εορτή), επειδή σε αυτήν φανερώθηκε ο Θεός με τα τρία του πρόσωπα (η Αγία Τριάδα).
Θεοφάνια ή Θεοφάνεια; H εορτή των Θεοφανίων είναι προτιμότερο να γράφεται με -ι-: τα Θεοφάνια. Eκτός από τη γνωστή χριστιανική γιορτή των Θεοφανίων, τής βάπτισης δηλ. τού Xριστού και τής φανέρωσης τού Θεού, Θεοφάνια (τα), ήταν και αρχαία εορτή στους Δελφούς, όπου έδειχναν στους λάτρεις τού Aπόλλωνος το άγαλμά του.
H γραφή Θεοφάνεια με -ει- δικαιολογείται ως δήλωση τής πράξης και ιδιότητας τού επιθ. θεοφανής: θεοφανής – θεοφάνεια, όπως διαφανής – διαφάνεια. Ωστόσο, προκειμένου για εορτή σε ουδέτερο γένος είναι προτιμότερο να τηρηθεί η γραφή σε -ια: τα Θεοφάνια· πβ. τα Πύθια, τα Ίσθμια, τα Eπιφάνια, αλλά η επιφάνεια από το επιφανής.» https://thracenews.gr/giorgos-babiniotis-poio-einai-to-sosto-telika-theofaneia-i-theofania/